Jakie są różnice w diagnozowaniu depresji u dzieci i dorosłych?

Diagnozowanie zaburzeń depresyjnych u dzieci wymaga nieco innego spojrzenia niż diagnoza prowadzona u osób dorosłych. Wynika to przede wszystkim z tego, że dziecko nie zawsze potrafi jasno nazwać swoje emocje, opisać wewnętrzny stan czy połączyć trudności w codziennym funkcjonowaniu z obniżonym nastrojem.

Dorosły pacjent częściej mówi wprost co jest nie tak. Dziecko natomiast może komunikować cierpienie w sposób pośredni — przez zachowanie, ciało, wycofanie lub nagłą zmianę funkcjonowania.

Depresja u dziecka nie zawsze wygląda jak smutek. Czasem bardziej przypomina złość, bunt, zmęczenie, drażliwość albo utratę chęci do robienia rzeczy, które wcześniej były dla dziecka ważne.

Dziecko często „mówi” zachowaniem

W diagnozie dzieci nie można opierać się wyłącznie na tym, co dziecko powie podczas rozmowy w gabinecie. Oczywiście rozmowa jest bardzo ważna, ale równie istotne są:

• obserwacja zachowania dziecka,
• sposób reagowania na pytania i sytuacje społeczne,
• poziom energii i aktywności,
• kontakt z dorosłym,
• gotowość do współpracy,
• sposób wyrażania napięcia, złości, smutku lub lęku.

U dzieci objawy depresyjne mogą „ukrywać się” pod postacią zachowań, które bywają błędnie interpretowane jako nieposłuszeństwo, lenistwo, bunt albo „trudny charakter”. Tymczasem za odmową chodzenia do szkoły, wybuchami złości, płaczliwością czy wycofaniem może stać silne napięcie emocjonalne, przeciążenie, lęk, bezradność lub utrata wiary w siebie.

Znaczenie wieku i etapu rozwoju

Jedną z najważniejszych różnic między diagnozą dziecka a diagnozą osoby dorosłej jest konieczność uwzględnienia etapu rozwojowego. Depresja u sześciolatka może wyglądać inaczej niż u dziecka w wieku szkolnym, a jeszcze inaczej u nastolatka.

U młodszych dzieci częściej obserwuje się:

• bóle brzucha, bóle głowy lub inne dolegliwości somatyczne,
• zmęczenie i spadek energii,
• problemy ze snem,
• brak apetytu lub zmianę sposobu jedzenia,
• częstszy płacz,
• większą zależność od rodzica,
• silniejsze reakcje na rozstania,
• unikanie kontaktu z rówieśnikami,
• utratę zainteresowania zabawą.

U nastolatków mogą pojawiać się:

• poczucie pustki,
• beznadzieja,
• niska samoocena,
• utrata sensu,
• wycofanie społeczne,
• myśli rezygnacyjne,
• autoagresja,
• drażliwość,
• impulsywność,
• zachowania ryzykowne.

U młodzieży objawy mogą więc częściowo przypominać depresję u dorosłych, ale nadal często współwystępują z napięciem, złością, trudnościami w relacjach lub nagłą zmianą zachowania.

Dlaczego sam test nie wystarczy?

W diagnozie dorosłych podstawowym źródłem informacji jest najczęściej sam pacjent. To on opisuje objawy, czas ich trwania, wpływ na pracę, relacje, sen, apetyt i codzienne obowiązki. Specjalista może dodatkowo korzystać z kwestionariuszy i skal oceny nastroju.

U dzieci również stosuje się narzędzia diagnostyczne, jednak ich wyniki zawsze powinny być interpretowane w szerszym kontekście. Sam test nie wystarcza do postawienia rozpoznania, ponieważ dziecko może:

• nie rozumieć niektórych pytań,
• odpowiadać tak, jak — jego zdaniem — oczekuje dorosły,
• nie mieć jeszcze umiejętności dokładnego opisu własnych przeżyć,
• inaczej funkcjonować w gabinecie, a inaczej w domu lub szkole.

Dlatego diagnoza depresji u dzieci powinna obejmować nie tylko rozmowę i kwestionariusze, ale także obserwację, wywiad z rodzicami oraz analizę funkcjonowania dziecka w różnych środowiskach.

Rola rodziców w diagnozie

Rodzice są bardzo ważnym źródłem informacji, ponieważ widzą dziecko na co dzień i mogą zauważyć zmiany, które nie zawsze ujawnią się podczas jednej wizyty u specjalisty.

Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuacje, w których dziecko:

• stało się bardziej zamknięte w sobie,
• szybciej się męczy,
• częściej wybucha płaczem lub złością,
• gorzej śpi,
• unika szkoły lub przedszkola,
• przestało spotykać się z kolegami,
• straciło zainteresowanie zabawą, sportem lub pasjami,
• ma trudności z koncentracją,
• osiąga słabsze wyniki w nauce.

Ważne jest jednak, aby nie oceniać tych zachowań wyłącznie jako „niegrzeczności” czy „braku motywacji”. Czasami są one sygnałem, że dziecko przeżywa coś trudnego i potrzebuje pomocy.

Dlaczego potrzebna jest współpraca ze szkołą lub przedszkolem?

Część objawów depresyjnych może być bardziej widoczna poza domem. Dlatego w diagnozie dzieci bardzo istotna jest również współpraca ze szkołą lub przedszkolem.

Nauczyciel może zauważyć między innymi:

• spadek aktywności na lekcjach,
• izolowanie się od grupy,
• trudności z koncentracją,
• nadmierną wrażliwość na krytykę,
• płaczliwość,
• pogorszenie wyników szkolnych,
• unikanie odpowiedzi lub kontaktu z rówieśnikami,
• zmianę zachowania w porównaniu z wcześniejszym funkcjonowaniem dziecka.

Takie informacje pomagają specjaliście lepiej zrozumieć, czy trudności występują tylko w jednym środowisku, czy są obecne w różnych obszarach życia dziecka.

Depresja czy inne trudności?

Istotnym elementem diagnozy jest odróżnienie depresji od innych problemów, które mogą dawać podobny obraz. U dzieci obniżony nastrój może współwystępować między innymi z:

• zaburzeniami lękowymi,
• ADHD,
• spektrum autyzmu,
• trudnościami adaptacyjnymi,
• zaburzeniami snu,
• przewlekłym stresem szkolnym,
• problemami rodzinnymi,
• przeciążeniem emocjonalnym.

Czasami dziecko nie spełnia kryteriów depresji, ale funkcjonuje w sytuacji dużego napięcia, z którym nie potrafi sobie poradzić. Innym razem depresja rzeczywiście jest obecna, lecz bywa mylona z buntem, problemami wychowawczymi lub „lenistwem”.

Im wcześniej trudności zostaną zauważone, tym większa szansa na dobranie skutecznej pomocy — psychologicznej, psychoterapeutycznej, rodzinnej, a w niektórych sytuacjach również psychiatrycznej.

Bio:

Mgr Patryk Żmudziak jest psychologiem i diagnostą dziecięcym, pracującym z dziećmi do 15. roku życia oraz ich rodzicami. Specjalizuje się w diagnozie trudności rozwojowych i emocjonalno-behawioralnych, w tym spektrum autyzmu, ADHD, niepełnosprawności intelektualnej, zaburzeń adaptacyjnych, opozycyjno-buntowniczych oraz zaburzeń zachowania. Udziela także wsparcia psychologicznego i konsultacji wychowawczych dla rodziców. W pracy łączy doświadczenie zdobywane w placówkach terapeutycznych, opiekuńczo-wychowawczych i poradni zdrowia psychicznego z regularną superwizją oraz stałym poszerzaniem kwalifikacji.